Muzyka stanowi ważną część życia wielu osób – towarzyszy im podczas spotkań koleżeńskich, nauki czy codziennych zajęć, bywa śpiewana i grana dla rozrywki, obecna jest również podczas różnego rodzaju uroczystości – zarówno religijnych, jak i państwowych. Skupia wokół siebie ludzi poszukujących odpoczynku lub pragnących przywołać wspomnienia. Wspomaga rozwój dzieci, a także sprzyja integracji społecznej. Mówi się, że muzyka łagodzi obyczaje. Istnieje niezliczona liczba gatunków muzycznych, a obecnie obserwuje się dodatkowo łączenie różnych stylów. Jednym z najbardziej złożonych gatunków jest jazz – sprawiający dla niektórych odbiorców wrażenie tajemniczego i nieprzeniknionego.
Trębacz jazzowy Miles Davis powiedział: „Graj to, co słyszysz, nie to, co wiesz”*. Praktyka, doświadczenie oraz talent sprawiły, że potrafił on zagrać satysfakcjonujący dla siebie i widowni koncert, bazujący na rozwijaniu muzycznych pomysłów w improwizacji, a nie na korzystaniu jedynie z wyćwiczonych patternów. Podobną umiejętność prezentują też inni artyści, tacy jak pianista Keith Jarrett, wokalista Bobby McFerrin czy raper Eminem, którzy dzięki swoim umiejętnościom muzycznym – przede wszystkim improwizacyjnym – utrzymują pozycję artystyczną**. Fakt ten skłania do postawienia następujących pytań:
Brytyjski gitarzysta jazzowy Derek Bailey na temat improwizacji wypowiedział się następująco:
„Improwizację charakteryzuje ciekawe rozróżnienie: jest powszechnie najbardziej praktykowaną formą wszelkich działań muzycznych, będąc jednocześnie najmniej uznaną i zrozumianą. […] Improwizacja bowiem to zawsze zmiany i poszukiwania, a nie ustalenia, jest zbyt nieuchwytna i trudna do analizy oraz dokładnego opisu; zasadniczo jest nieakademicka”***.
W niniejszej pracy podejmuję refleksję nad muzyką jazzową, a zwłaszcza nad procesami zachodzącymi w ludzkim mózgu podczas improwizacji – jednej z najbardziej złożonych form kreatywności, w której muzyk w czasie rzeczywistym tworzy nową muzykę****. W rozdziale pierwszym przedstawiam opis budowy mózgu, ze szczególnym uwzględnieniem ośrodków kontroli ruchowej oraz obszarów aktywnych podczas wykonywania muzyki. Następnie omawiam aktywność neuronów w trakcie improwizacji jazzowej oraz kluczowe znaczenie neuroplastyczności mózgu. W dalszej części rozdziału definiuję pojęcia kreatywności i zachowań twórczych, a także analizuję zjawisko flow. Rozdział drugi poświęcony jest improwizacji. Wyjaśniam tam jej istotę, a także opisuję cechy muzyki jazzowej – różni się ona bowiem znacząco od muzyki popularnej i klasycznej. Cechy te obrazuje zamieszczony tam zapis nutowy zawierający najważniejsze wskazówki interpretacyjne. Należy jednak pamiętać, że znaczna część wykonania pozostaje kwestią osobistej interpretacji symboli i samego utworu jazzowego. Rozdział kończę omówieniem praktyki ćwiczenia na instrumencie oraz koncepcji tzw. celowego ćwiczenia. W rozdziale trzecim przedstawiam dostępne badania dotyczące aktywności mózgu podczas improwizacji, a także badania poświęcone kreatywności w tym procesie. Rozdział czwarty zawiera natomiast praktyczne wskazówki – jak przygotować się do występu, jak wspierać własną kreatywność i jak doświadczać satysfakcji oraz stanu flow podczas gry.
Studium ma na celu przybliżenie zaproponowanego tematu z dwóch perspektyw – muzycznej i naukowej – ponieważ, jak zauważa William Thompson, w obu tych obszarach możemy wyróżnić podobne etapy rozwoju. Pierwszym z nich jest etap „burzy mózgów” mający charakter kreatywny i rozpoznawczy. Następnie pojawiają się fazy testowania i dopracowywania, zazwyczaj związane z postępowaniem według określonych reguł. Ponadto pracownie artystów są miejscami, gdzie rodzi się wiele pomysłów – część z nich zostaje zrealizowana i upubliczniona, inne natomiast pozostają niedokończone. Podobne zjawisko można zaobserwować w laboratoriach naukowców. Wspólnym elementem obu dziedzin jest wreszcie konieczność
funkcjonowania w środowisku, w którym rezultaty pracy podlegają interakcjom i reinterpretacjom – wynik pracy dzisiejszej pozostaje prawdą, natomiast jutro może stać się obaloną hipotezą*****.
Cała praca dostępna jest do pobrania w załączniku po prawej stronie.
* M. López-González, C. Limb, Musical Creativity and the Brain, „Cerebrum: The Dana Forum on
Brain Science” 2/2012, s. 2.
** Ibidem.
*** R. Jędrzejewski, Improwizacja jako kompozycja w czasie rzeczywistym, https://www.academia.edu/9685148/Improwizacja_jako_kompozycja_w_czasie_rzeczywistym, [dostęp: 12.03.2025].
**** V. Vergara i in., Functional Network Connectivity During Jazz Improvisation, „Scientific Reports” 11/2021, s. 1.
***** D. Levitin, Zasłuchany mózg. Co się dzieje w twojej głowie, gdy słuchasz muzyki, Wydawnictwo
Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. 11.
